Çocuklarda Ebeveyn Kıskançlığı ve Gelişimsel Dinamikler
Bölüm 1: Ebeveyn Kıskançlığının Teorik Çerçevesi ve Temel Dinamikleri
Kıskançlık Kavramı: Çocuk Psikolojisindeki Yeri ve Evrenselliği
Kıskançlık, insan doğasında var olan, evrensel ve karmaşık bir duygudur. Çocuk psikolojisi bağlamında, kıskançlık, bireyin sahip olduğu veya sahip olmak istediği bir şeye yönelik algılanan bir tehdit olarak tanımlanır.2 Bir çocuk için bu tehdit, çoğunlukla aile içi ilgi, ebeveyn sevgisi ve kabul görme duygusu üzerinden şekillenir.2 Tıpkı korku veya sevinç gibi, kıskançlık da doğal bir hissiyattır ve yoğun olmadığı sürece kendiliğinden olumsuz bir durum teşkil etmez.1 Ancak, eğer bu duygu doğru bir şekilde ifade edilemez ve yönetilemezse, çocuk için zarar verici bir hale gelebilir ve ileriki yaşlarda ciddi psikolojik sorunlara zemin hazırlayabilir.6 Ebeveyn kıskançlığı, sanılanın aksine tek bir nedene bağlanamaz ve farklı psikolojik dinamiklerle açıklanır. Bu raporun temel amacı, bu dinamikleri net bir şekilde ortaya koyarak, ebeveynlerin çocuklarının davranışlarının altında yatan asıl nedeni doğru anlamalarını sağlamaktır. Bu kavramın altında, psikanalitik bir perspektiften bakıldığında ortaya çıkan Oedipus/Elektra kompleksleri ve aile dinamiklerinin bir sonucu olan kardeşler arası rekabet yatmaktadır. Bu iki dinamiğin temeldeki benzerliği, her ikisinin de çocuğun ebeveyniyle kurduğu birincil bağın tehdit altında olduğu hissine dayanmasıdır. Ancak bu tehdit algısının kaynağı birbirinden farklıdır.Temel Dinamikler: Ebeveyn Kıskançlığının İki Yüzü
1.1. Psikanalitik Bir Bakış: Oedipus ve Elektra Kompleksleri
Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud'un teorilerine göre, çocuklarda ebeveyn kıskançlığı, 3 ila 6 yaşları arasında görülen ve psikoseksüel gelişimin önemli bir parçası olan Oedipus ve Elektra kompleksleri ile açıklanır.8 Bu dönem, çocuğun cinsel kimlik ve rol modellerini oluşturduğu kritik bir evredir.9 Oedipus Kompleksi (Erkek Çocuklarda): Erkek çocuk, karşı cins ebeveynine (anneye) karşı bilinçdışı romantik duygular beslerken, aynı cins ebeveynine (babaya) karşı kıskançlık ve rekabet hissi duyar.8 Çocuk, adeta babasını bir rakip olarak görür ve annenin sevgisini kazanmak için onun yerini almak ister.11 Bu kompleksin belirtileri arasında, anneye aşırı ilgi ve sevgi gösterme, onunla fiziksel temas ve yakınlık arayışı, babaya karşı düşmanca veya mesafeli davranışlar sergileme ve ebeveynlerin ilişkisine müdahale etme eğilimi bulunur.8 Bu durum genellikle 5-6 yaş civarında, erkek çocuğun babasıyla özdeşleşmesi ve onun gibi olma isteği geliştirmesiyle çözülür.9 Elektra Kompleksi (Kız Çocuklarda): Bu durum, kız çocuklarının annelerine karşı kıskançlık ve rekabet duyguları geliştirirken, babalarına karşı yoğun bir sevgi ve bağlılık hissetmesiyle tanımlanır.9 Kız çocuk, babasının sevgisini ve onayını kazanmak için annesini bir rakip olarak algılayabilir.12 Bu durumun belirtileri arasında anneye karşı rekabetçi ve suçlayıcı bir tavır takınma, annenin baba ile geçirdiği zamana tahammül edememe, babayla yalnız vakit geçirme isteği ve anneyi taklit etme dürtüsü yer alır.12 Günümüz psikolojisinde, bu teoriler hala psikodinamik terapilerde bir araç olarak kullanılsa da, bazı modern psikologlar tarafından evrensel geçerliliği ve kültürel yorumları nedeniyle eleştirilmektedir.101.2. Aile Dinamikleri ve Rekabet: Kardeş Kıskançlığı
Ebeveyn kıskançlığının en yaygın ve somut görülen biçimlerinden biri olan kardeş kıskançlığı, çocuğun birincil bakıcı olan ebeveyninin sevgisini, ilgisini ve zamanını kaybetme korkusundan kaynaklanır.1 Bu kıskançlık, doğrudan diğer çocuğa yönelik olmaktan ziyade, asıl olarak ebeveynlere yöneliktir ve altında yatan duygular fark edilmeme, geride kalmışlık ve ilgisiz kalma hissidir.1 Temel Nedenler: Kardeş kıskançlığını tetikleyen başlıca nedenler arasında, yeni bir kardeşin aileye katılması 1, annenin ilgisinin aniden ve yoğun bir şekilde küçük kardeşe kayması 4 ve kardeşler arasında çok az yaş farkı olması 4 yer alır. Yeni bir eve taşınma, ebeveynlerin boşanması 3 veya kronik bir hastalığı olan kardeşin özel ihtiyaçları 3 gibi aile içi önemli değişiklikler de çocuğun stres seviyesini artırarak kıskançlık duygusunu tetikleyebilir. Ebeveyn Tutumlarının Belirleyiciliği: Kardeş kıskançlığının en önemli belirleyicisi, ebeveynlerin tutumlarıdır.1 Kardeşleri karşılaştırmak, birine daha fazla ilgi gösterip diğerini eleştirmek, tutarsız ve dengesiz kararlar almak, aşırı baskıcı veya ilgisiz olmak gibi hatalı ebeveyn davranışları, bu duyguyu pekiştirir ve derinleştirir.1İçgörüler ve Derin Analizler: Kavramsal Karmaşayı Gidermek
"Ebeveyn kıskançlığı" teriminin altında yatan bu iki farklı dinamik (Oedipus/Elektra kompleksi ve kardeş kıskançlığı) arasında net bir ayrım yapmak, bir ebeveyn için son derece önemlidir. Her ne kadar her iki olgu da çocuğun ebeveynle kurduğu birincil bağın güvenliğini sorgulamasına yol açsa da, altında yatan motivasyonlar farklıdır. Bir erkek çocuğun babasını kıskanması, cinsel kimlik ve rol modeli edinme sürecinin bir parçasıyken 9, aynı çocuğun yeni doğan kardeşini kıskanması, paylaşılan kaynaklar (sevgi, ilgi, zaman) üzerindeki kontrolünü kaybetme korkusundan kaynaklanır.1 Bu iki kavramı aynı potada eritmek, çocuğun davranışını yanlış yorumlamaya ve dolayısıyla hatalı tepkiler vermeye neden olabilir. Örneğin, bir çocukta ortaya çıkan regresyon davranışları (alt ıslatma, bebek gibi konuşma), sadece bir kardeş kıskançlığı belirtisi olarak görülse de, altta yatan asıl neden boşanma veya taşınma gibi farklı bir stres kaynağı olabilir.2 Bu nedenle, bir ebeveynin çocuğun davranışını doğru bir şekilde analiz edebilmesi ve uygun bir strateji geliştirebilmesi için, görünen davranışların arkasındaki temel psikolojik dinamiği anlaması kritik bir öneme sahiptir. Bu ayrım, raporun geri kalanında ele alınacak olan yaşa özgü belirti ve yönetim stratejilerinin de temelini oluşturmaktadır.Bölüm 2: Yaşlara Göre Kıskançlık Belirtileri ve Gelişimsel Özellikler
Kıskançlık duygusunun dışa vurumu, çocuğun içinde bulunduğu gelişimsel dönemin özelliklerine göre farklılık gösterir. Çocuk, bilişsel ve duygusal yetenekleri geliştikçe, kıskançlık duygusuyla başa çıkma ve onu ifade etme biçimlerini de değiştirir.2.1. Okul Öncesi Dönem (3-6 Yaş): Ben Merkezci Duyguların Yükselişi
Bu dönem, çocukların dünyanın kendi etrafında döndüğüne inandığı "ben merkezci" (egocentric) bir evredir. Çocuk için sevgi, bölünebilir bir kavram değildir; bu nedenle yeni bir kardeşin gelişi, ebeveyn sevgisinin ve ilgisinin kaybı olarak algılanır.4 Bu dönemde kıskançlık duygusu, çoğunlukla gözle görülür ve belirgin davranışlarla dışa vurulur. Yaygın Belirtiler:- Regresyon (Gerileme): Çocuk, kaybettiği ilgiyi geri kazanmak amacıyla bebeksi davranışlara geri dönebilir.1 Örneğin, tuvalet eğitimini tamamlamış bir çocuk yeniden altını ıslatmaya başlayabilir, kendi başına yemek yiyebilen bir çocuk kaşıkla yemek yemeyi reddedebilir veya biberon kullanmak isteyebilir.1 Bu davranışlar, "Ben de hala sizin ilginiz için bir bebeğim" mesajını verir ve çocuğun yaşadığı içsel karmaşanın bir ifadesidir.2
- Agresyon: Çocuk, kıskançlığını fiziksel veya sözel saldırganlıkla gösterebilir. Kardeşini itme, vurma, oyuncaklarını kırma, bağırma veya ona kötü sözler söyleme gibi eylemler bu dönemin tipik davranışlarıdır.1
- İçe Kapanma: Bazı çocuklar, kıskançlıkla başa çıkmakta zorlandıklarında sessizleşebilir, içine kapanabilir ve yalnız kalmak isteyebilirler. Kendini "yetersiz" veya "sevilmiyor" hissetme duygusu, özgüven düşüklüğüne ve hatta depresif belirtilere yol açabilir.2
2.2. Okul Çağı Dönemi (7-12 Yaş): Rekabet ve Sosyal Gelişim
Bu dönemde çocuklar, soyut kavramları anlamaya ve sebep-sonuç ilişkileri kurmaya başlar.20 Bilişsel yeteneklerinin gelişmesiyle birlikte kıskançlık duygusu daha karmaşık bir hal alır.18 Çocukluk dönemi kıskançlığı, artık doğrudan regresyon veya fiziksel saldırganlık yerine, daha çok sosyal ve akademik alanlarda kendini gösterir. Yaygın Belirtiler:- Rekabetçi Davranışlar: Çocuk, ebeveynlerin dikkatini çekmek için sürekli olarak "Ben daha iyisini yaparım" diyerek ön plana çıkmaya çalışabilir.2 Bu rekabet, okul başarısı, spor aktiviteleri veya sanatsal yetenekler gibi alanlarda görülebilir.
- Okul Başarısında Düşüş: Çözümlenmeyen kıskançlık, çocuğun duygusal dengesini bozarak okul başarısında düşüşe ve akran ilişkilerinde zorlanmaya neden olabilir.5
- Dolaylı Saldırganlık: Çocuklar, kıskançlıklarını fiziksel zorbalık 3, lakap takma veya oyunlarda haksız rekabet yaratma gibi daha dolaylı yollarla ifade edebilirler.3
2.3. Ergenlik Dönemi ve Ötesi: Bağımsızlık ve İlişki Dinamikleri
Ergenlik, çocuğun bağımsız bir birey olma arayışına girdiği ve ebeveynleriyle olan ilişkilerini yeniden tanımladığı bir dönemdir.21 Bu evrede, çocuklukta çözümlenmeyen ebeveyn kıskançlığı farklı ve daha karmaşık formlarda yeniden ortaya çıkabilir. Yaygın Belirtiler:- Aileden Uzaklaşma: Ergen, kardeşinden utanabilir, onu arkadaşlarından saklayabilir veya aileden giderek uzaklaşarak yalnız kalma isteği gösterebilir.7
- Sevgiyi Sorgulama: Ebeveynlerin sevgisini ve ilgisini sürekli sorgulayan sorular sorabilir, ebeveyn-ergen çatışmalarına neden olabilir.7
- İlişki Dinamiklerinde Bozulma: Çocuklukta çözümlenmeyen kıskançlık, yetişkinlik dönemindeki romantik ilişkilerde aşırı bağımlılık, bağlanma güçlükleri, duygusal güvensizlik ve iletişim sorunları gibi uzun vadeli sorunlara yol açabilir.8
İçgörüler ve Derin Analizler: Kıskançlığın Gelişimsel Dönüşümü
Kıskançlık belirtilerinin yaşa göre bu şekilde farklılık göstermesi, çocuğun bilişsel ve duygusal gelişiminin bir yansımasıdır. Üç yaşındaki bir çocuk, hissettiği yoğun duygusal kaygıyı kelimelerle ifade edemez. Bu durum, çocuğun daha önce öğrendiği ve kendisini güvende hissettiren davranışlara (örneğin, bebeksi konuşma, alt ıslatma) geri dönmesine neden olur. Bu, bir "kayıp" hissinin ilkel bir ifadesidir. Yedi yaşındaki bir çocuk ise artık sebep-sonuç ilişkisi kurabilir ve rekabetin mantığını anlar.20 Bu nedenle, sevgi ve ilginin bir "ödül" olduğunu düşünerek, bu ödülü kazanmak için okulda daha iyi olmaya çalışır veya başarısız olursa bu durumu kabullenemez. Bu bağlamda, kıskançlık, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre farklılaşan bir adaptasyon mekanizması olarak görülebilir. Ebeveynler için bu durumun farkında olmak, çocuğun davranışlarını doğru bir şekilde okuyabilmek ve ona uygun bir şekilde yaklaşabilmek açısından hayati öneme sahiptir. Çocuğun regresyon gösterdiği bir durumu, "bebekçe" bir davranış olarak küçümsemek yerine, altındaki duygusal mesajı anlamak, ebeveynin doğru bir müdahalede bulunmasına yardımcı olacaktır.Bölüm 3: Kıskançlıkla Baş Etme ve Ebeveyn Tutumları
Kıskançlık doğal bir duygu olsa da, ebeveynlerin bilinçli tutumları, bu duygunun çocuğun gelişimine yıkıcı etkiler yerine, yapıcı bir şekilde entegre edilmesini sağlayabilir. Araştırmalar, ebeveynlerin %75'inin kıskançlık kavramına yabancı olduğunu ve bu durumun, bilinçsizce sergilenen hatalı tutumlarla kıskançlığı pekiştirdiğini göstermektedir.5 Bu nedenle, ebeveynleri suçlamak yerine, onlara yol gösterici ve uygulanabilir stratejiler sunmak, bu döngüyü kırmanın en etkili yoludur.Duyguları Anlama ve İletişim Kurma
Çocuğun kıskançlık duygularını bastırmak, yargılamak veya cezalandırmak son derece yanlıştır.19 Bunun yerine, çocuğun duygularını kabul etmek, onları sözelleştirmesine yardımcı olmak ve bu duyguların normal olduğunu ona hissettirmek gereklidir.2 Ebeveynler, "Senin kardeşine karşı kızgın olduğunu anlıyorum" gibi empatik ifadeler kullanarak çocuğun hislerini onaylayabilir ve onunla güvene dayalı bir iletişim kurabilir.23 Eleştirel, yargılayıcı veya aşağılayıcı bir dil kullanmaktan kaçınmak, çocuğun kendini yetersiz hissetmesini önleyecektir.21Kardeşler Arası Eşitlik ve Kıyaslamadan Kaçınma
Kardeşleri birbiriyle veya başka çocuklarla kıyaslamak, çocuklar arasında rekabet ve değersizlik duygusunu körükleyen en yıkıcı ebeveyn tutumlarından biridir.1 Her bir çocuğun bireysel yetenek ve başarılarını ayrı ayrı takdir etmek önemlidir.23 Ayrıca, "Sen artık ablasın/abisin" gibi büyük sorumluluklar yükleyen ve çocuğun hala bir çocuk olduğunu unutturan ifadelerden kaçınılmalıdır.1 Bu tür atıflar, çocuğun duygusal olarak ihmal edildiğini hissetmesine neden olabilir.Özel Zaman Yaratmanın Önemi
Yeni bir kardeşin gelişiyle birlikte, aileler doğal olarak daha fazla ilgiye ihtiyaç duyan yeni doğana odaklanabilir.4 Ancak bu süreçte ilk çocuğun duygusal olarak ihmal edilmemesi, kıskançlığı önlemede kritik bir rol oynar.1 Ebeveynler, her bir çocukla günlük en az 15-20 dakika bile olsa, bire bir ve kaliteli zaman geçirmeye özen göstermelidir. Bu özel anlar, çocuğa hala önemli ve değerli olduğu hissini verir.2Aile İçi Değişikliklerin Yönetimi
Yeni bir bebeğin geleceği, büyük çocuğa önceden ve yaşına uygun bir dille anlatılmalı, bu sürece hazırlanması sağlanmalıdır.14 Büyük çocuğa, bebeğin bakımında yaşına uygun sorumluluklar verilmesi ve sürece dahil edilmesi, onu dışlanmışlık hissetmekten kurtarabilir.1 Ailelerin boşanması gibi travmatik durumlarda ise, çocuğa boşanmanın kesinlikle onun suçu olmadığına dair sürekli güvence vermek ve duygularını ifade etmesi için alan tanımak gereklidir.16Profesyonel Destek Arayışı: Ne Zaman ve Neden Gerekli?
Kıskançlık duygusuyla başa çıkmakta zorlanılan, çocuğun davranışlarının günlük yaşamını, fiziksel veya psikolojik sağlığını olumsuz etkilemeye başladığı durumlarda profesyonel destek almak gereklidir.1 Agresyonun artması, içe kapanma, regresyon davranışlarının kalıcı hale gelmesi veya psikosomatik belirtilerin (mide bulantısı, baş ağrısı) görülmesi gibi durumlar bir uzmana danışılması gerektiğine işaret eder.1 Uzmanlar, altta yatan nedenleri anlamak ve ebeveynlere uygun müdahale yöntemlerini öğretmek konusunda rehberlik edebilir.Sonuç ve Önemli Çıkarımlar
Kıskançlık, çocuk gelişiminin doğal ve kaçınılmaz bir parçasıdır. Ancak bu duygu, ebeveynlerin bilinçli ve tutarlı yaklaşımlarıyla yönetildiğinde, çocuğun duygusal gelişimine zarar vermek yerine, empati, paylaşım ve özgüven gibi becerileri edinmesine zemin hazırlayan bir sürece dönüşebilir. Çocukların davranışlarının altında yatan temel duyguyu (ilgisizlik, değersizlik korkusu) anlamak, ebeveynlerin doğru tepkiler vermesi için birincil adımdır. Ebeveynlerin kıyaslamadan kaçınması, her bir çocukla özel zaman geçirmesi ve duygusal değişiklikleri dürüstçe yönetmesi, sağlıklı aile dinamiklerini güçlendirecektir. Bu rapor, ebeveynlere çocuklarının kıskançlık belirtilerini yaşlarına göre doğru okuma ve onlara bilimsel temelli yaklaşımlarla destek olma konusunda bir rehber sunmayı amaçlamaktadır.Ek: Yaşlara Göre Çocuklarda Ebeveyn Kıskançlığı ve Kardeş Rekabetinin Karşılaştırmalı Analizi
| Yaş Dönemi | Kıskançlık Türü | Yaygın Belirtiler | Altında Yatan Duygu | Önerilen Ebeveyn Yaklaşımı |
| 3-6 Yaş (Okul Öncesi) | Oedipus/Elektra Kompleksi ve Kardeş Kıskançlığı | Karşı cins ebeveyne aşırı düşkünlük ve aynı cinse rekabet.9 Regresyon (alt ıslatma, biberon).2 Agresyon (vurma, itme).19 | Sevgi ve ilginin kaybı korkusu.4 Değersizlik hissi.2 | Duyguları kabul etme.19 Bire bir kaliteli zaman geçirme.14 Tutarlı sınırlar koyma.2 |
| 7-12 Yaş (Okul Çağı) | Kardeş Kıskançlığı ve Akran Rekabeti | Akademik ve sosyal rekabet.2 Okul başarısında düşüş.7 Kardeşe karşı fiziksel zorbalık veya lakap takma.3 | Başarısızlık korkusu ve dikkat çekme isteği.2 Ebeveyn onayı arayışı.1 | Kıyaslamadan kaçınma.24 Her çocuğun bireysel yeteneğini övme.23 Olumlu rekabeti teşvik etme.2 |
| Ergenlik ve Ötesi | Kardeş Kıskançlığı ve Bağımsızlık Çatışması | Kardeşten utanma.7 Aileden uzaklaşma.7 Ebeveyn sevgisini sorgulayan sorular sorma.7 | Ailedeki rol değişiklikleri.21 Bağımsızlık ve kimlik arayışı.21 | Sakin ve sohbet havasında iletişim kurma.21 Duygularını ciddiye alma.21 |
Alıntılanan çalışmalar
- Kardeş Kıskançlığı ve Ailelere Öneriler - Aba Psikoloji, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://abapsikoloji.com/kardes-kiskancligi-ve-ailelere-oneriler/
- Kıskançlık ve kıskanç çocuklara yaklaşım hakkında her şey - Organik ..., erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.minorisbaYazar:.com/kiskanclik-ve-kiskanc-cocuklara-yaklasim-hakkinda-her-sey
- Kardeş Kıskançlığı Nedir? Nedenleri ve Belirtileri - Medicana Sağlık ..., erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.medicana.com.tr/saglik-rehberi-detay/20523/kardes-kiskancligi-nedir-nedenleri-ve-belirtileri
- Kardeş Kıskançlığı Nedir? Belirtileri ve Nedenleri | Hiwell, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.hiwellapp.com/blog/kardes-kiskancligi
- (PDF) Sibling rivalry: an under-rated entity of the little minds? A ..., erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.researchgate.net/publication/343810039_Sibling_rivalry_an_under-rated_entity_of_the_little_minds_A_descriptive_study
- ÇOCUKLARDA KISKANÇLIK - Pedagog Ceyda Doğan Ülker, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.ceydadoganulker.com/cocuklarda-kiskanclik-2/
- Çocuklarda ve Ergenlerde Kardeş Kıskançlığı - Özel Moodist Hastanesi, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://moodisthastanesi.com/tr/tibbi-bolumlerimiz/cocuk-ergen-psikiyatri-merkezi/cocuklarda-ve-ergenlerde-kardes-kiskancligi-2/
- Oedipus Kompleksi Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri - Acıbadem Hayat, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.acibadem.com.tr/hayat/oedipus-kompleksi/
- Oedipus Kompleksi Nedir? Oedipus Kompleksi Tedavisi Nasıl Olur? - Memorial, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.memorial.com.tr/saglik-rehberi/oedipus-kompleksi-nedir
- Oedipus Kompleksi - Freud'un Kavramı ve Modern Psikolojideki Yeri - Psikomental Psikoloji, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://psikomental.com.tr/oedipus-kompleksi/
- Kıskançlık Duygusu İle İlgili Bir Derleme - DergiPark, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2245575
- Elektra Kompleksi: Baba ve Kız Çocuğu İlişkisi Üzerine Psikolojik Bir İnceleme, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.psikologofisi.com/blog/elektra-kompleksi
- Çocuklarda Kardeş Kıskançlığı Nedenleri Nelerdir?, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://madalyonklinik.com/gundem/cocuklarda-kardes-kiskancligi/
- Kardeş kıskançlığına “nötr” çözüm! - NPİSTANBUL, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://npistanbul.com/kardes-kiskancligina-notr-cozum
- Sibling Rivalry or Parental Negligence, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://researchersworld.com/index.php/ijms/article/download/1765/1653/2954
- Boşanma Süreci, Çocuklarda Kardeş Kıskançlığı ve Aile Terapisi Nedir? Aile Dinamiklerine Etkileri - Venüs Psikoloji - Samsun Psikolog Randevusu, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.venuspsikoloji.com/bosanma-sureci-cocuklarda-kardes-kiskancligi-ve-aile-terapisi-nedir-aile-dinamiklerine-etkileri/
- Çocuklara Boşanma Nasıl Anlatılmalı? - Özel Moodist Hastanesi, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://moodisthastanesi.com/tr/cocuklara-bosanma-nasil-anlatilmali/
- Kıskançlık Çocuk İçin Anlamı Nedir? Çocuk neden kıskanç olur?, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.cocukvegenc.com/kiskanclik/
- Kardeş Kıskançlığına 6 Ayrı Yaş Grubuna Göre Nasıl Yaklaşılmalı ..., erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://zeynepaygun.com/cocuk-ve-ergen-psikolojisi/kardes-kiskancligi-1947
- Kardeş Kıskançlığı Hakkında Her Şey - Çocuk Akademi, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://www.cocukakademi.com/blog/kardes-kiskancligi-hakkinda-her-sey
- Ergen Ebeveyn Çatışması - Psikoterapi Atölyesi, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://psikoterapiatolyesi.com.tr/konular/ergen-ebeveyn-catismasi-348
- KARDEŞ KISKANÇLIĞI ÇÖZÜM ÖNERİLERİ - Şehit Emrah Yiğit Anaokulu, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://sehitemrahyigitanaokulu.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/06/22/967367/dosyalar/2021_01/15132001_kardeY_kYskanclYYY_ve_cozum_onerileri.pdf
- Akran Kıskançlığı - Psikolog Aylin İlden Koçkar, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://aylinildenkockar.com/akran-kiskancligi/
- Kardeş Kıskançlığı ile Başa Çıkmanın Yolları | Mutlu Bebekler, erişim tarihi Eylül 22, 2025, https://mutlubebekler.com/kardes-kiskancligi-ile-basa-cikmanin-yollari
